पिता स्वर्गः पिता धर्मः पिता हि परमं तपः।पितरि प्रीतिमापन्ने प्रीयन्ते सर्वदेवताः॥
जनकः पिता चैव,जीवनस्य प्रदर्शकः।तस्य पादौ नमस्यामि,स एव मम दैवतम्॥
प्रचलित संस्कृत श्लोकको सामान्य अर्थ: -पिता नै स्वर्ग हुन्,पिता नै धर्म हुन् र पिता नै सर्वोच्च तपस्या हुन्। पितालाई प्रसन्न राख्दा सबै देवता स्वतः प्रसन्न हुन्छन् भनिन्छ। पिता जीवनमा मार्गदर्शन गर्ने व्यक्ति हुन्। उहाँका चरणमा श्रद्धापूर्वक नमन गर्दछु। मेरा लागि पिता देवतासमान हुनुहुन्छ।
हामी आफ्नो समाजलाई प्रायः ‘पुरुषप्रधान समाज भन्छौँ। तर पुरुषप्रधानताको चर्चा गर्दा पुरुषको अधिकार र सामाजिक वर्चस्व मात्र होइन,उसमाथि रहेको जिम्मेवारी र अपेक्षालाई पनि बुझ्न आवश्यक छ। हाम्रो सामाजिक संरचनामा पुरुषमाथि परिवार पाल्ने,आर्थिक स्रोत जुटाउने,भविष्य सुरक्षित गर्ने र अनेक सामाजिक दायित्व पूरा गर्ने दबाब रहेको यथार्थलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन।
जब एउटा छोरी जन्मिन्छे,घरमा ‘लक्ष्मी आयो भनेर खुसी मनाइन्छ। छोरीलाई माया,सम्मान र लाड-दुलारका साथ हुर्काउने हाम्रो संस्कारको यो सुन्दर पक्ष हो। उनले आफ्नो रुचि र क्षमताअनुसार शिक्षा,रोजगारी वा व्यवसाय रोज्न पाउनुपर्छ। उनको स्वतन्त्रता र निर्णयको सम्मान हुनुपर्छ।तर एउटा छोरा जन्मिँदा त्यो खुसीसँगै भविष्यको एउटा जिम्मेवारी पनि जन्मिएको हुन्छ। उसले बाल्यकाल पार गर्दै जाँदा परिवार र समाजका अपेक्षाहरू क्रमशः उसको काँधमा थपिन थाल्छन्। उसले पढ्नुपर्छ,रोजगारी वा व्यवसाय गर्नुपर्छ,आम्दानी गर्नुपर्छ र परिवारका आवश्यकताहरू पूरा गर्नुपर्छ। माता–पिता,पत्नी,सन्तान र परिवारको भविष्य सुरक्षित गर्ने अपेक्षा धेरै पुरुषको जीवनसँग जोडिएको हुन्छ।विवाहपछि यो जिम्मेवारी अझ विस्तारित हुन्छ। विवाह दुई व्यक्तिबीच सुख-दुःख बाँड्ने सहयात्रा हो। सनातन परम्पराले पत्नीलाई ‘अर्धाङ्गिनी का रूपमा सम्मान गरेको छ,जसले दाम्पत्य सम्बन्धलाई पारस्परिक सहकार्य र जिम्मेवारीको रूपमा बुझाउँछ। तर व्यवहारमा पुरुषबाट आर्थिक स्थायित्व,परिवारको संरक्षण र भविष्यको सुनिश्चिततासम्बन्धी अपेक्षा अझै बढी गरिन्छ।यही कारण पुरुषले आफ्ना भावनाहरू खुला रूपमा व्यक्त गर्न नसक्ने अवस्था पनि देखिन्छ। ‘पुरुष भएर रुनु हुँदैन, ‘समस्या आफैँ समाधान गर्नुपर्छ जस्ता सामाजिक धारणाले पुरुषलाई आफ्नो पीडा लुकाउन बाध्य बनाउँछन्। पुरुष पनि थाक्छ,दुःखी हुन्छ,डराउँछ र उसलाई पनि भावनात्मक सहारा चाहिन्छ। तर परिवारको जिम्मेवारीका कारण ऊ धेरैपटक आफ्नो भावनाभन्दा कर्तव्यलाई अगाडि राख्छ।पिताको जीवनमा यो पक्ष अझ स्पष्ट देखिन्छ। पिता सन्तानसँग आमाजस्तो धेरै समय बिताउन नसक्न सक्छन्। बच्चाले जससँग धेरै समय बिताउँछ,उसँग भावनात्मक निकटता बढी हुनु स्वाभाविक हो। पिता भने त्यही भावनात्मक सम्बन्ध निर्माण गर्ने समयको केही हिस्सा परिवारको भविष्य सुरक्षित गर्न बाहिर बिताइरहेका हुन्छन्—कडा घाम,वर्षा,कार्यस्थलको दबाब र आर्थिक अनिश्चितताबीच।
पिता थाक्छन्,तर थकान लुकाउँछन्।
पिता हार्छन्,तर परिवारसामु हारेको देखाउँदैनन्।
पिता रुन्छन्,तर धेरैपटक आँसु देखाउँदैनन्।
धेरै पिताको प्रेम शब्दमा भन्दा जिम्मेवारीमा अभिव्यक्त हुन्छ। जीवन बीमा गर्नु यसको एउटा उदाहरण हो। आफू नरहेपछि पत्नी र सन्तानको भविष्य कसरी सुरक्षित हुन्छ भन्ने चिन्ताले पनि पिता भविष्यका लागि आर्थिक सुरक्षा खोज्छन्। आफ्ना आवश्यकता पछि सारेर सन्तानको शिक्षा,स्वास्थ्य र भविष्यका लागि लगानी गर्नु पनि त्यही जिम्मेवारीको हिस्सा हो।पिता कहिलेकाहीँ कठोर देखिन्छन्। उनी डाँट्छन्,अनुशासनमा राख्छन् र गलत बाटोबाट रोक्छन्। यसको पछाडि सन्तानलाई सामाजिक कुप्रवृत्ति र गलत प्रभावबाट जोगाउने चिन्ता हुन सक्छ। यद्यपि अनुशासनका नाममा हिंसा वा दुर्व्यवहार स्वीकार्य हुँदैन। असल पितृत्वमा अनुशासनसँगै माया,संवाद,सम्मान र समझदारी आवश्यक हुन्छ।
पिता केवल पिता होइनन्। उनी कसैका पुत्र,पति,दाजु,भाइ वा मामा पनि हुन्। जीवनका विभिन्न भूमिकालाई जिम्मेवारीपूर्वक निर्वाह गर्दै उनी आफ्ना व्यक्तिगत आवश्यकता धेरैपटक पछाडि सार्छन्। बाहिर कार्यस्थलमा प्रतिष्ठित भए पनि घरभित्रको तनाव,असहजता वा पारिवारिक चुनौती सामना गरेर पुनः परिवारको निर्माणमा लागिरहनुपर्ने अवस्था पनि धेरै पुरुषको जीवनमा हुन्छ।तर पुरुषको योगदानलाई सम्मान गर्ने नाममा महिलाको योगदानलाई कम आँक्नु उचित हुँदैन। महिलाले पनि मातृत्व,परिवार,करियर र सामाजिक अपेक्षाबीच अनेक चुनौती सामना गर्छिन्। परिवार वास्तवमा आमा,पिता र अन्य सदस्यहरूको साझा योगदानबाट निर्माण हुन्छ। त्यसैले पुरुषको मौन संघर्षलाई स्वीकार गर्नु महिलाको संघर्षलाई अस्वीकार गर्नु होइन।विवाहपछि महिला नयाँ परिवार र वातावरणमा समायोजन हुनुपर्छ। पुरुषले पनि नयाँ सम्बन्ध,नयाँ अपेक्षा र थपिएका जिम्मेवारीसँग समायोजन गर्नुपर्छ। त्यसैले दाम्पत्य जीवनलाई एक पक्षको त्याग र अर्को पक्षको अधिकारका रूपमा होइन,दुवैको सहकार्य,सम्मान र पारस्परिक जिम्मेवारीको यात्राका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।समाजले महिलालाई सम्मान र अधिकार दिनुपर्छ भने पुरुषलाई पनि आफ्ना भावना व्यक्त गर्ने,थाक्न पाउने,सहयोग माग्न पाउने र संवेदनशील हुन पाउने सामाजिक स्थान दिनुपर्छ। पुरुषलाई सधैँ ‘बलियो र महिलालाई सधैँ ‘संरक्षण पाउनुपर्ने व्यक्तिका रूपमा हेर्ने परम्परागत धारणाबाट समाज बाहिर आउन आवश्यक छ।
अन्ततः पिता केवल परिवारको कमाउने सदस्य होइनन्। उनी परिवारको एउटा भावनात्मक र सामाजिक आधार हुन्। उनको योगदान केवल आम्दानीमा मापन हुँदैन;त्यसमा त्याग,समय,जिम्मेवारी,सुरक्षा,अनुशासन र सन्तानको भविष्यप्रतिको चिन्ता जोडिएको हुन्छ।पितालाई बुझ्नु भनेको केवल एउटा पुरुषलाई बुझ्नु होइन;जिम्मेवारी,प्रेम,त्याग र मौन संघर्षको एउटा महत्वपूर्ण सामाजिक आयामलाई बुझ्नु हो।त्यसैले पिता र पुरुषको योगदानलाई सम्मान गरौँ—श्रेष्ठ ठहराउन होइन,उहाँहरूले वहन गरेका जिम्मेवारी,संघर्ष र मानवीय संवेदनालाई पनि समाजको सम्मानको दायराभित्र समेट्न।
दिपेश कर्ण,बीरगंज
